Tymczasowe aresztowanie — przesłanki, zażalenie i obrona

Tymczasowe aresztowanie jest izolacyjnym środkiem zapobiegawczym i najsilniej ingeruje w wolność osoby, wobec której jest stosowane. Osoba tymczasowo aresztowana zostaje pozbawiona wolności i co do zasady umieszczona w areszcie śledczym.

W postępowaniu przygotowawczym środek można zastosować tylko wobec osoby, której przedstawiono zarzuty — art. 249 § 2 k.p.k.. O tymczasowym aresztowaniu decyduje wyłącznie sąd — art. 250 § 1 k.p.k.. Prokurator ani Policja nie mogą samodzielnie umieścić osoby w areszcie śledczym.

W postępowaniu przygotowawczym sąd rejonowy stosuje areszt na wniosek prokuratora — art. 250 § 2 k.p.k.. Wniosek powinien wskazywać dowody uzasadniające duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, podstawę środka i konieczność jego zastosowania — art. 250 § 2a k.p.k..

Podstawy zastosowania tymczasowego aresztowania

Przesłanki ogólne

Podstawy ogólne wynikają z art. 249 § 1 k.p.k. i odnoszą się także do innych środków zapobiegawczych. Areszt można stosować dla zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo także aby zapobiec popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa. Zebrane dowody muszą wskazywać na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa.

Sąd ocenia materiał dostępny na etapie rozpoznawania wniosku. W przywołanym w starym wpisie postanowieniu Sąd Apelacyjny w Warszawie wskazał, że dla spełnienia tej przesłanki potrzebne są dowody stwarzające stan uprawdopodobnienia zbliżony do pewności.

“

Przy ustaleniu „dużego prawdopodobieństwa” popełnienia przestępstwa prowadzący postępowanie musi dysponować dowodami, które stwarzają stan uprawdopodobnienia zbliżony do pewności.

Tymczasowego aresztowania nie stosuje się, gdy wystarczający jest inny środek zapobiegawczy — art. 257 § 1 k.p.k.. Powinno ono być stosowane w ostateczności, gdy środki wolnościowe nie zabezpieczą prawidłowego toku postępowania.

Przesłanki szczególne

Poza podstawami ogólnymi musi zachodzić co najmniej jedna z przesłanek szczególnych z art. 258 § 1 k.p.k.–art. 258 § 3 k.p.k.. Są to w szczególności:

• uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się;
• uzasadniona obawa bezprawnego utrudniania postępowania, w tym nakłaniania do fałszywych zeznań lub wyjaśnień;
• możliwość uzasadnienia potrzeby aresztowania grożącą surową karą;
• wyjątkowa obawa popełnienia nowego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu.

Obawa musi wynikać z konkretnych okoliczności, a nie być abstrakcyjna. Znaczenie mogą mieć na przykład próba przekroczenia granicy po czynie, kontaktowanie się ze świadkami w celu uzgodnienia wersji wydarzeń, wcześniejsze ukrywanie się przed organami, nagłe porzucenie pracy lub przygotowywanie wyjazdu.

Czy znajomość ze świadkami wystarcza do przyjęcia obawy matactwa?

Nie. Sama znajomość podejrzanego ze świadkami albo współpodejrzanymi nie przesądza jeszcze o obawie bezprawnego wpływania na ich relacje.

“

Sama znajomość podejrzanego ze świadkami czy współpodejrzanymi nie rodzi jeszcze obawy, że będzie on podejmował działania zmierzające do nakłaniania ich do składania fałszywych zeznań lub w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie. Obawa ta powinna być uzasadniona konkretnymi okolicznościami, w szczególności wcześniejszym zachowaniem podejrzanego podjętym w tym celu.

W praktyce znaczenie może mieć także charakter czynu i towarzyszące mu okoliczności. Należy jednak ocenić rodzaj oraz nasilenie konkretnej obawy na danym etapie postępowania — art. 258 § 4 k.p.k..

Surowa grożąca kara

Jeżeli zarzucony czyn jest zbrodnią albo występkiem zagrożonym karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, potrzeba zastosowania aresztu może być uzasadniona grożącą surową karą. Dotyczy to także sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji skazał na karę nie niższą niż 3 lata pozbawienia wolności — art. 258 § 2 k.p.k..

“

Podstawy stosowania tymczasowego aresztowania określone w art. 258 § 2 KPK, przy spełnieniu przesłanek z art. 249 § 1 i art. 257 § 1 KPK oraz przy braku przesłanek negatywnych z art. 259 § 1 i 2 KPK, stanowią samodzielne przesłanki szczególne stosowania tego środka.

Samo postawienie zarzutu dotyczącego ciężkiego przestępstwa nie zwalnia jednak z oceny realnej prognozy kary.

“

Surowość grożącej kary wypływa nie tylko z trafnie postawionego zarzutu, ale również z okoliczności wskazujących, że podejrzanemu rzeczywiście może zostać wymierzona surowa kara pozbawienia wolności.

Przy ocenie tej przesłanki mogą mieć znaczenie między innymi możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec młodocianego — art. 60 § 1 k.k. — szczególnie uzasadniony wypadek, przekroczenie granic obrony koniecznej — art. 25 § 2 k.k. — albo znaczne ograniczenie zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem — art. 31 § 2 k.k..

Stary wpis słusznie zwracał uwagę, że także w przypadku zbrodni nadzwyczajne złagodzenie może istotnie zmienić prognozę kary. Aktualnie regułę wymierzenia kary nie niższej niż jedna trzecia dolnej granicy zagrożenia dla zbrodni przewiduje art. 60 § 6 pkt 2 k.k..

Zażalenie na tymczasowe aresztowanie lub jego przedłużenie

Na postanowienie w przedmiocie środka zapobiegawczego, w tym zastosowania, przedłużenia albo odmowy zastosowania tymczasowego aresztowania, przysługuje zażalenie — art. 252 § 1 k.p.k.. Termin do jego wniesienia wynosi 7 dni od ogłoszenia postanowienia, a gdy ustawa wymaga doręczenia — od doręczenia — art. 460 § 1 k.p.k..

Sąd rozpoznaje zażalenie niezwłocznie. W sprawie tymczasowego aresztowania powinno to nastąpić najpóźniej przed upływem 7 dni od przekazania sądowi zażalenia wraz z niezbędnymi aktami — art. 252 § 3 k.p.k..

Przed zastosowaniem środka oskarżony powinien zostać przesłuchany, chyba że jest to niemożliwe z powodu ukrywania się lub nieobecności w kraju — art. 249 § 3 k.p.k.. Obecnie nie zawsze wymaga to fizycznego doprowadzenia do sądu: posiedzenie może odbyć się z udziałem podejrzanego na odległość, z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku — art. 250 § 3b k.p.k..

Kiedy można uniknąć tymczasowego aresztowania?

Przesłanki ograniczające stosowanie aresztu, w tym poważne zagrożenie dla życia lub zdrowia, wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub rodziny oraz prognoza łagodniejszej kary, przewiduje art. 259 KPK. Zostały szczegółowo omówione w artykule jak uniknąć tymczasowego aresztowania.