Jak uniknąć tymczasowego aresztowania?

Tymczasowe aresztowanie jest najsurowszym środkiem zapobiegawczym. Nie wystarczy samo przedstawienie zarzutu, aby je zastosować. Konieczne są ogólne i szczególne podstawy określone w Kodeksie postępowania karnego, a zarazem brak ograniczeń przemawiających przeciwko izolacji.

Środki zapobiegawcze mogą być stosowane tylko wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa przez oskarżonego, i zasadniczo mają zabezpieczać prawidłowy tok postępowania — art. 249 § 1 k.p.k.. Dodatkowo musi zachodzić co najmniej jedna ze szczególnych obaw wskazanych w art. 258 § 1 k.p.k.–art. 258 § 3 k.p.k..

Zasady stosowania tymczasowego aresztowania, w tym jego podstawy i zażalenie, omawiamy w artykule tymczasowe aresztowanie.

Nawet wtedy tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy — art. 257 § 1 k.p.k.. Jego zastosowanie ograniczają także przesłanki wskazane w art. 259 § 1–4 KPK. Właśnie na tych ograniczeniach koncentruje się obrona opisana w tym artykule.

Jak bronić się przed tymczasowym aresztowaniem?

Obrona przed tymczasowym aresztem może polegać na wykazaniu braku pozytywnych przesłanek jego stosowania albo na wskazaniu ograniczeń, które przemawiają za odstąpieniem od izolacji. W praktyce znaczenie ma też wykazanie, że konkretną obawę procesową można skutecznie zabezpieczyć środkiem wolnościowym.

Ujemne przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania można podzielić na:

• ograniczenia podmiotowe — związane z osobą podejrzanego lub oskarżonego oraz jego najbliższą rodziną;
• ograniczenia przedmiotowe — związane z ustawowym zagrożeniem czynu oraz prognozą kary.

Ograniczenia podmiotowe

Poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia

Jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, należy odstąpić od tymczasowego aresztowania, zwłaszcza gdy pozbawienie wolności spowodowałoby poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia oskarżonego albo wyjątkowo ciężkie skutki dla niego lub jego najbliższej rodziny — art. 259 § 1 k.p.k..

Są to przesłanki ocenne. Nie wystarcza zwykła dolegliwość związana z pobytem w areszcie: niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia musi być poważne, a konsekwencje rodzinne — wyjątkowo ciężkie.

Pierwsza sytuacja może dotyczyć na przykład stanu zdrowia, którego leczenia nie można zapewnić w warunkach pozbawienia wolności. W starym wpisie przywołano w tym kontekście postanowienie Sądu Najwyższego z 21 lutego 1995 r., sygn. WZ 35/95, OSNKW 1995/7–8/52.

Wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub rodziny

Każde pozbawienie wolności powoduje niedogodności: czasowe wyłączenie z życia rodzinnego, zawodowego i społecznego, często również pogorszenie sytuacji materialnej. Same w sobie nie przesądzają one jednak o spełnieniu przesłanki z art. 259 § 1 KPK.

“

Wyjątkowo ciężkie skutki dla rodziny to z reguły sytuacja zagrażająca egzystencji tych osób, a nie inne mniej doniosłe trudności emocjonalne czy bytowe.

W starym materiale wskazano również zbieżne stanowisko Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 16 stycznia 2008 r., II AKz 33/08, KZS 2008/4/100: pogorszenie sytuacji materialnej oskarżonego lub jego bliskich nie stanowi jeszcze wyjątkowo ciężkiego skutku, dopóki nie zagraża ich egzystencji.

Przykładowo szczególne znaczenie mogą mieć sytuacje, w których oskarżony:

• ma w najbliższym czasie przystąpić do obrony pracy magisterskiej;
• posiada znaczne zadłużenie, a wykonywany kontrakt realnie pozwala na jego spłatę;
• samodzielnie opiekuje się niepełnosprawną matką lub dzieckiem, a nikt inny nie może przejąć tej opieki w czasie pobytu w areszcie;
• jest jedynym żywicielem wielodzietnej rodziny, a osadzenie grozi utratą środków niezbędnych do jej egzystencji.

Są to jedynie przykłady. Decydują okoliczności konkretnej sprawy oraz możliwość wykazania, że skutki izolacji będą rzeczywiście wyjątkowo ciężkie.

Kiedy szczególne względy mogą przemawiać za aresztem?

Art. 259 § 1 KPK nie działa automatycznie. Sąd ocenia, czy szczególne względy nie stoją na przeszkodzie odstąpieniu od aresztu. Znaczenie mogą mieć na przykład konkretne zachowania wskazujące na ryzyko ukrywania się, zacierania śladów, bezprawnego wpływania na tok postępowania albo ponownego popełnienia poważnego przestępstwa.

W starym artykule wskazano przykładowo osobę, która po popełnieniu czynu zwykle się ukrywa lub zaciera ślady, brutalny czyn wobec kilku pokrzywdzonych mogący uzasadniać obawę ponownego przestępstwa, a także zagrożenie surową karą połączone z podjętą próbą zorganizowania wyjazdu za granicę. Każdorazowo ocena powinna uwzględniać rodzaj i nasilenie konkretnej obawy oraz etap postępowania — art. 258 § 4 k.p.k..

Ograniczenia przedmiotowe

Prognoza kary i czas trwania aresztu

Tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli z okoliczności sprawy można przewidywać, że sąd orzeknie karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania albo karę łagodniejszą. Tak samo jest wtedy, gdy okres tymczasowego aresztowania przekroczyłby przewidywany wymiar bezwzględnej kary pozbawienia wolności — art. 259 § 2 k.p.k..

Ta ocena wymaga prognozowania sądowego wymiaru kary. Nie ogranicza się więc wyłącznie do ustawowego zagrożenia danego czynu. Należy uwzględnić prawidłowość kwalifikacji prawnej, realia konkretnej sprawy oraz okoliczności istotne dla wymiaru kary, w tym dyrektywy określone w art. 53 § 1 k.k..

“

Dla ustalenia wysokości prognozowanej kary, jaka może zostać orzeczona wobec podejrzanego, konieczne jest uwzględnienie zarówno konstrukcji typu, którego znamiona z dużym prawdopodobieństwem realizuje zachowanie zarzucane podejrzanemu, jak i wartościowanie tego zachowania na tle realiów konkretnej sprawy, pozwalające na ustalenie rzeczywistej zawartości bezprawia. Badając przesłankę negatywną z art. 259 § 2 KPK, sąd powinien poddać kontroli nie tylko prawidłowość kwalifikacji prawnej czynu zarzucanego podejrzanemu, ale także dające się przewidzieć materialnoprawne konsekwencje skazania, w tym obligatoryjne nadzwyczajne obostrzenie lub złagodzenie kary.

Czyn zagrożony karą do roku pozbawienia wolności

Tymczasowe aresztowanie nie może być stosowane, jeżeli przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku — art. 259 § 3 k.p.k..

W literaturze ograniczenia te opisuje się jako przedmiotowe. W przypadku prognozy kary z art. 259 § 2 KPK trzeba jednak brać pod uwagę również okoliczności dotyczące konkretnej osoby i jej czynu.

Wyjątki od ograniczeń z art. 259 § 2 i 3 KPK

Nie w każdej sytuacji wystąpienie przesłanek z art. 259 § 2 albo § 3 KPK obliguje sąd do odstąpienia od tymczasowego aresztowania. art. 259 § 4 k.p.k. przewiduje wyjątki.

Ograniczenia z § 2 i § 3 nie mają zastosowania, gdy oskarżony:

• ukrywa się;
• uporczywie nie stawia się na wezwania;
• w inny bezprawny sposób utrudnia postępowanie;
• nie ma ustalonej tożsamości.

Ograniczenie wynikające z art. 259 § 2 KPK nie ma także zastosowania, gdy zachodzi wysokie prawdopodobieństwo orzeczenia środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu sprawcy w zakładzie zamkniętym.

Pierwsza grupa wyjątków wiąże się z możliwością destabilizowania prawidłowego toku postępowania. Druga uwzględnia to, że umieszczenie w zakładzie zamkniętym również wiąże się z izolacją sprawcy.

Jak wykazywać przesłanki z art. 259 KPK?

Możliwość obrony przed tymczasowym aresztem wynika między innymi z ograniczeń określonych w art. 259 KPK. Aby odstąpienie od aresztu było uzasadnione, muszą wystąpić dodatkowe okoliczności wskazane w tym przepisie — związane z osobą oskarżonego, charakterem zarzucanego czynu albo realną prognozą kary.

W praktyce to podejrzany lub oskarżony powinien przedstawić dostępne dowody na poparcie większości takich okoliczności, co najmniej je uprawdopodobnić. Mogą to być między innymi dokumentacja medyczna, dokumenty potwierdzające sprawowanie faktycznej opieki, dane o sytuacji rodzinnej i majątkowej, dokumenty dotyczące zatrudnienia lub zobowiązań oraz informacje istotne dla prognozy kary.

Organ procesowy ustala określone dane o oskarżonym, takie jak jego tożsamość, sytuacja rodzinna i majątkowa, wykształcenie, wykonywany zawód, źródła dochodu i karalność — art. 213 § 1 k.p.k.. W razie potrzeby można również zarządzić wywiad środowiskowy dotyczący właściwości, warunków osobistych i dotychczasowego sposobu życia — art. 214 § 1 k.p.k.. Nie zwalnia to jednak obrony z aktywnego przedstawienia materiału istotnego dla zastosowania art. 259 KPK.

Podsumowując: jeżeli sąd stwierdzi przesłanki z art. 259 KPK, nie zachodzą szczególne względy przemawiające za izolacją ani wyjątek z art. 259 § 4 KPK, powinien odstąpić od stosowania tymczasowego aresztowania.