Zakaz prowadzenia pojazdów — kiedy sąd go orzeka i na jak długo?

Zakaz prowadzenia pojazdów jest środkiem karnym. Nie jest samodzielną karą pozbawienia wolności, grzywną ani karą ograniczenia wolności, lecz może zostać orzeczony obok kary albo w sytuacjach wskazanych w ustawie. Wymienia go art. 39 pkt 3 k.k..

Sąd może orzec zakaz także w sprawie o wykroczenie, jednak ten artykuł dotyczy zasad wynikających z Kodeksu karnego.

Kiedy sąd orzeka zakaz prowadzenia pojazdów?

Podstawowe reguły zawiera art. 42 k.k. Część przypadków pozostawia sądowi decyzję, a w innych orzeczenie zakazu jest obowiązkowe.

Zakaz fakultatywny

art. 42 § 1 k.k. pozwala orzec zakaz prowadzenia pojazdów określonego rodzaju wobec osoby uczestniczącej w ruchu, skazanej za przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji.

Przepis zwraca szczególną uwagę na sytuację, w której z okoliczności czynu wynika, że prowadzenie pojazdu przez sprawcę zagraża bezpieczeństwu w komunikacji. Nie jest to automatyzm: sąd ocenia realia danej sprawy, w tym charakter naruszenia zasad ruchu, jego skutki, zachowanie sprawcy oraz ryzyko dla bezpieczeństwa w przyszłości.

Przy orzekaniu środka karnego stosuje się odpowiednio dyrektywy wymiaru kary. Znaczenie mają więc między innymi społeczna szkodliwość czynu, okoliczności obciążające i łagodzące, cele zapobiegawcze wobec sprawcy oraz społeczne oddziaływanie rozstrzygnięcia — art. 53 § 1 k.k..

Pojazd a pojazd mechaniczny

Pojęcie pojazdu mechanicznego jest węższe niż pojęcie pojazdu. W praktyce obejmuje ono między innymi samochód, motocykl, motorower czy tramwaj. Zakaz wszelkich pojazdów mechanicznych nie obejmuje zatem prowadzenia roweru lub zaprzęgu konnego.

Zakaz wszelkich pojazdów jest szerszy i może obejmować również pojazdy niemechaniczne. O zakresie zakazu decyduje dokładna treść wyroku; nie należy zakładać jego zakresu wyłącznie na podstawie potocznego określenia „utrata prawa jazdy”.

Kiedy zakaz jest obowiązkowy?

Zakaz wszelkich pojazdów mechanicznych

art. 42 § 1a k.k. nakazuje orzec zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w razie skazania za:

• niezatrzymanie pojazdu do kontroli — art. 178b k.k.;
• prowadzenie pojazdu mimo cofnięcia uprawnienia do kierowania pojazdami — art. 180a k.k.;
• niezastosowanie się do sądowego zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych, jeżeli czyn jest zakwalifikowany z art. 244 k.k..

W starszej wersji tego artykułu omyłkowo wskazano art. 178b k.k. również przy prowadzeniu pojazdu mimo cofnięcia uprawnień. Właściwym przepisem jest art. 180a k.k.

Zakaz na okres co najmniej 3 lat

art. 42 § 2 k.k. przewiduje obowiązkowy zakaz na okres nie krótszy niż 3 lata. Dotyczy on przestępstw przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, gdy sprawca był nietrzeźwy, pod wpływem środka odurzającego, zbiegł z miejsca zdarzenia albo po zdarzeniu, a przed badaniem, spożywał alkohol lub zażywał środek odurzający.

Zakaz może wówczas obejmować wszelkie pojazdy albo pojazdy określonego rodzaju — zależnie od podstawy i treści orzeczenia.

Stan nietrzeźwości ustawowo zachodzi po przekroczeniu 0,5 promila alkoholu we krwi albo 0,25 mg alkoholu w 1 dm³ wydychanego powietrza, także gdy stężenie prowadzi do przekroczenia tych wartości — art. 115 § 16 k.k..

Dożywotni zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych

art. 42 § 3 k.k. dotyczy między innymi ponownego prowadzenia pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, kwalifikowanego z art. 178a § 4 k.k., oraz najpoważniejszych przestępstw komunikacyjnych wskazanych w tym przepisie.

Co do zasady sąd orzeka w tych przypadkach dożywotni zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych. Ustawa pozwala odstąpić od niego wyłącznie w wyjątkowym wypadku uzasadnionym szczególnymi okolicznościami. Nie jest to zwykła uznaniowość — wyjątek wymaga rzeczywiście szczególnego uzasadnienia w konkretnej sprawie.

Jeżeli osoba prowadząca pojazd mechaniczny zostanie ponownie skazana w warunkach określonych w art. 42 § 3 k.k., dożywotni zakaz jest bezwzględnie obligatoryjny — art. 42 § 4 k.k..

Zakaz przy warunkowym umorzeniu i środku zabezpieczającym

Zakaz prowadzenia pojazdów może zostać orzeczony także wtedy, gdy postępowanie zostanie warunkowo umorzone. Ustawa pozwala wówczas orzec zakaz do 2 lat — art. 67 § 3 k.k..

Wobec osoby, która dopuściła się czynu w stanie niepoczytalności, zakaz może zostać zastosowany jako środek zabezpieczający. Dopuszczają to art. 93a § 2 k.k. oraz art. 99 § 1 k.k.. W takim wypadku nie chodzi o skazanie i karę, lecz o zapobieganie ponownemu popełnieniu czynu zabronionego.

Na jak długo i od kiedy biegnie zakaz?

Jeżeli ustawa nie przewiduje innego rozwiązania, zakaz prowadzenia pojazdów orzeka się od roku do 15 lat — art. 43 § 1 k.k.. W szczególnych przypadkach art. 42 k.k. przewiduje minimum 3 lat albo zakaz dożywotni.

Zakaz obowiązuje od uprawomocnienia się orzeczenia — art. 43 § 2 k.k.. Jego okres nie biegnie jednak w czasie odbywania kary pozbawienia wolności, nawet orzeczonej w innej sprawie — art. 43 § 2a k.k..

Na poczet zakazu zalicza się okres zatrzymania prawa jazdy albo innego odpowiedniego dokumentu — art. 63 § 4 k.k.. W konkretnej sprawie decydują dokumenty, treść wyroku i przebieg postępowania, dlatego sposób obliczenia okresu należy oceniać indywidualnie.