Kara za pobicie lub bójkę: co grozi, obdukcja, przedawnienie?

Jaka jest kara za pobicie? Co grozi za udział w bójce? Udział w bójce lub pobiciu jest występkiem stypizowanym w art. 158 § 1 k.k.. Przedmiotem ochrony tego przepisu jest życie lub zdrowie człowieka — konkretnego uczestnika bójki albo ofiary pobicia.

Jakie kary przewiduje art. 158 k.k.?

Ustawodawca przewidział trzy typy występku bójki lub pobicia.

• Typ podstawowy przewiduje odpowiedzialność za udział w bójce lub pobiciu — art. 158 § 1 k.k..
• Typ kwalifikowany przez następstwo spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu przewiduje art. 158 § 2 k.k..
• Typ kwalifikowany przez następstwo skutku śmiertelnego przewiduje art. 158 § 3 k.k..

Co to właściwie oznacza?

W typie podstawowym odpowiedzialność karną ponosi uczestnik bójki lub pobicia, który wyłącznie naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, czyli skutku określonego w art. 156 § 1 k.k., lub średniego uszczerbku na zdrowiu, uregulowanego w art. 157 § 1 k.k.. W tym drugim wypadku chodzi o naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwający dłużej niż 7 dni.

Dla przypisania odpowiedzialności za udział w bójce w typie podstawowym nie jest konieczne stwierdzenie, że u uczestników lub ofiar wystąpiły obrażenia ciała. Wystarczy samo narażenie na rozstrój zdrowia określony w tym przepisie. Narażenie powinno być jednak realne i bezpośrednie, a nie abstrakcyjne.

“

Dla odpowiedzialności z art. 158 § 1 k.k. nie jest konieczne wystąpienie obrażeń ciała; znaczenie ma realne i bezpośrednie narażenie na skutek wskazany w tym przepisie.

Surowszą odpowiedzialność poniesie uczestnik bójki lub pobicia, jeżeli którykolwiek jej uczestnik lub ofiara pobicia poniósł ciężki uszczerbek na zdrowiu lub zmarł. W tym przypadku następstwem jest konkretny skutek — ciężki uszczerbek na zdrowiu lub śmierć.

Co istotne, nie ma przeszkód, aby odpowiedzialność za skutek w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu poniósł także ten uczestnik bójki, który tego uszczerbku doświadczył.

Takie karanie jest krytykowane przez niektórych przedstawicieli doktryny prawniczej. W mojej ocenie, kierując się zasadą lege non distinguente, jedyny poszkodowany ciężkim uszczerbkiem powinien również stanąć pod zarzutem kwalifikowanej bójki przez następstwo z art. 156 § 1 k.k.. Okoliczności łagodzące powinny być natomiast uwzględnione na etapie ustalania wymiaru kary.

Udział w bójce a udział w pobiciu

Bójka to zdarzenie, w którym występuje co najmniej trzech uczestników, z których każdy jest zarówno atakującym, jak i broniącym się.

Pobicie to zdarzenie, w którym co najmniej dwie osoby napadają na co najmniej jedną osobę. W odróżnieniu od bójki istnieje w nim podział na osoby atakujące i broniące się. Jest to pewnego rodzaju napaść osób silniejszych na osoby słabsze.

Czy odróżnienie bójki od pobicia ma znaczenie?

Ma kluczowe znaczenie, ponieważ w przypadku bójki odpowiedzialność karną poniesie każdy jej uczestnik, natomiast w przypadku pobicia osoba broniąca się takiej odpowiedzialności nie poniesie, chociaż potencjalnie uczestniczy w starciu. Osoby broniące się korzystają wtedy z kontratypu obrony koniecznej. Należy jednak pamiętać, że obrona konieczna ma swoje granice, a ich przekroczenie może prowadzić do odpowiedzialności karnej osoby podejmującej taką obronę.

Podstawę obrony koniecznej określa art. 25 § 1 k.k..

Bójka lub pobicie są zdarzeniami dynamicznymi. Oznacza to, że bójka może przekształcić się w pobicie lub odwrotnie.

Oczywiście taka sytuacja będzie dowodowo praktycznie niemożliwa do wykazania. Może prowadzić również do wielu nadużyć i niesprawiedliwości. Przykładowo uczestnicy bójki, którzy ponieśli cięższy uszczerbek na zdrowiu, mogą próbować wykazać, że nastąpiło to na etapie późniejszego pobicia. Mogliby także próbować wykazać, że do śmierci jednego z napastników doszło na etapie pobicia i działania w obronie koniecznej.

Dlatego przyjęło się, że bójka pozostaje jednolitym czynem, mimo że zawiera przerwy, przenosi się z miejsca na miejsce, a także mimo tego, że kolejno biorą w niej udział różne osoby, jeżeli zamiar uczestników obejmuje działanie o charakterze walki ze świadomością wynikłych z udziału w niej skutków w postaci bezpośredniego zagrożenia dla życia lub w poważnym stopniu dla zdrowia człowieka. Nie traci cech jednego czynu i jednego przestępstwa taki udział w bójce, który następnie przekształcił się w pobicie, pod warunkiem że pokrzywdzony lub pokrzywdzeni byli uczestnikami uprzedniej bójki.

“

Bójka zachowuje cechy jednego czynu także wtedy, gdy przenosi się z miejsca na miejsce, zawiera przerwy lub biorą w niej kolejno udział różne osoby, jeżeli uczestnicy działają z zamiarem walki.

Kiedy uczestnik odpowiada za bójkę lub pobicie?

Czy poniosę odpowiedzialność, jeżeli uderzyłem tylko raz i lekko?

Za udział w bójce lub pobiciu uczestnicy ponoszą odpowiedzialność zbiorową. Oznacza to, że każdy uczestnik zostanie pociągnięty do odpowiedzialności karnej niezależnie od tego, czy uderzał lekko, a nawet jednokrotnie.

Dla udziału w bójce, a nawet poniesienia współodpowiedzialności za spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu lub śmierci nie jest konieczne w ogóle zadanie ciosu czy naruszenie w jakikolwiek inny sposób nietykalności cielesnej uczestnika bójki lub ofiary pobicia. Wystarczy samo świadome współdziałanie poprzez opowiadanie się za jedną ze stron konfliktu, czy to w wyniku zagrzewania do walki, zastawiania drogi ucieczki, czy podawania narzędzia do walki.

Manifestowanie przynależności do uczestników bójki lub pobicia poprzez ich dopingowanie powoduje, że druga z grup konfliktu odczuwa psychicznie przewagę liczebną przeciwników, pomimo że nie wszyscy biorą udział w bezpośrednim starciu. Walczący, którzy są zagrzewani do walki, czują przewagę grupy, tym samym są bardziej pewni siebie i agresywni.

“

Świadome opowiadanie się za jedną ze stron konfliktu może stanowić udział w bójce lub pobiciu także bez zadania ciosu.

Czy ustalenie indywidualnego sprawcy ciężkiego uszczerbku lub śmierci zwolni pozostałych z surowszej odpowiedzialności?

W przypadku wystąpienia następstwa w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu lub śmierci nie ma znaczenia, który z napastników zadał cios ostateczny. Każdy z nich jest bowiem współodpowiedzialny, jeżeli przewidywał lub mógł przewidzieć takie następstwo.

Dla przypisania odpowiedzialności z art. 158 § 2 k.k. lub art. 158 § 3 k.k. nie ma znaczenia, czy zostanie ustalony indywidualny sprawca danego następstwa, jeżeli tylko to następstwo powstało w czasie bójki lub pobicia.

Ustalenie indywidualnego sprawcy spowodowania znacznego rozstroju zdrowia lub śmierci ma tylko takie znaczenie, że może on ponieść odpowiedzialność indywidualną, zależnie od tego, z jakim działał zamiarem.

• działał w zamiarze spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu lub śmierci,
• nie miał takiego zamiaru.

W pierwszym przypadku sprawcy może zostać postawiony zarzut zabójstwa z art. 148 § 1 k.k. lub spowodowania umyślnego ciężkiego uszczerbku na zdrowiu z art. 156 § 1 k.k.. Pozostali sprawcy nadal będą odpowiadali z art. 158 § 2 lub § 3 k.k., jeżeli tylko można im przypisać co najmniej nieświadomą umyślność, że takie następstwo mogło nastąpić.

W drugim przypadku sprawca poniesie odpowiedzialność wyłącznie za nieumyślne następstwo bójki lub pobicia, tak samo jak pozostali uczestnicy.

Włączenie się do bójki w celu pomocy koledze

W przypadku przestępstwa udziału w bójce rozmyciu ulegają niesprawcze formy zjawiskowe przestępstwa — podżeganie i pomocnictwo. Oznacza to, że jeżeli pomoc nie polega na działaniu przeciw bójce, a na przyłączeniu się w celu wyrównania sił lub osiągnięcia przewagi nad innym uczestnikiem bójki, wtedy zostaje popełnione przestępstwo w formie sprawczej.

“

Włączenie się do zajścia po stronie jednego z uczestników w celu wyrównania sił lub uzyskania przewagi może być uznane za udział w bójce.

Działaniem w obronie koniecznej w ramach bójki jest jedynie interwencja w celu położenia kresu bijatyce albo obrona osoby niezdolnej do dalszego udziału w bójce bądź odciąganej od udziału w bójce, jak też obrona osoby, która wycofała się z bójki, jednak jest nadal atakowana.

“

Obrona konieczna w ramach bójki obejmuje interwencję służącą zakończeniu zajścia oraz obronę osoby, która nie jest już zdolna lub nie chce dalej w nim uczestniczyć, lecz nadal jest atakowana.

Włączenie się do pojedynku sam na sam

Bójka lub pobicie wymaga uczestniczenia w zajściu co najmniej trzech osób. W przypadku pojedynku sam na sam taki warunek pozostaje oczywiście niespełniony. Jeżeli do pojedynku sam na sam przyłącza się inna osoba opowiadająca się za jedną ze stron scysji, mogą zaistnieć dwa warianty.

Bijący się sam na sam:

• wyraża zgodę lub nawołuje do pomocy inną osobę i ta osoba włącza się do walki,
• nie wie o włączeniu się do konfliktu innej osoby albo nie wyraża na nie zgody.

Wyłącznie w drugim przypadku bijący się będzie odpowiadał za naruszenie nietykalności cielesnej, a nie za udział w bójce czy pobiciu. Nie działa on bowiem z zamiarem wzięcia udziału w bójce.

Natomiast osoba włączająca się do konfliktu będzie w mojej ocenie ponosiła odpowiedzialność za udział w bójce, ponieważ działa świadomie z zamiarem walki pomiędzy co najmniej trzema osobami.

“

Dla odpowiedzialności za udział w bójce istotny jest zamiar uczestniczenia w starciu obejmującym co najmniej trzy osoby.

Stanie i patrzenie, jak inni się biją

Jeżeli jesteśmy świadkami bójki lub pobicia, nie poniesiemy kary za to, że po prostu staliśmy i patrzyliśmy. Taką karę mogliby ponieść przykładowo funkcjonariusze Policji, na których ciąży prawny obowiązek zapobiegania przestępstwom.

Dopóki nie manifestuje się przynależności do jednej z grup, nie można zwykłego obserwatora zdarzenia karać.

Rola w bójce a odpowiedzialność karna

Zapewne można pomyśleć: „To bardzo krzywdzące, że jedna osoba tylko stała i kibicowała, nie oddała ani jednego ciosu lub kopnięcia, a stanie na równi pod zarzutem nieumyślnego spowodowania śmierci.”

Tak, może jest i to bardzo krzywdzące, jednak właśnie w taki sposób stosuje się relikt odpowiedzialności zbiorowej.

Jednak pomimo że kwalifikacja prawna czynu będzie taka sama w przypadku każdego uczestnika bójki, kary już takie nie będą. Wymierzając karę, sąd będzie kierował się przede wszystkim rolą, jaką każdy uczestnik bójki odgrywał.

Dlatego najważniejszym zadaniem sądu w sprawie o udział w bójce lub pobiciu będzie odtworzenie z najwyższą starannością stanu faktycznego sprawy, w szczególności ustalenie, kto i dlaczego zaczął, jakie były role poszczególnych osób, czy którejś z osób można przypisać odpowiedzialność indywidualną oraz czy pozostali uczestnicy zdarzenia co najmniej przewidywali cięższe następstwa stoczonej walki.